Proces karny przed kamerą – zdalny udział w rozprawie i przesłuchaniu na nowych zasadach
Ministerstwo Sprawiedliwości planuje usprawnić postępowania karne, wprowadzając możliwość zdalnego przeprowadzania przesłuchań, rozpraw i posiedzeń. Wideokonferencje mają nie tylko ułatwić przebieg czynności procesowych, ale też pozwolić na dokładniejsze odtworzenie ich przebiegu. Co dokładnie zakłada projekt nowelizacji kodeksu postępowania karnego, kodeksu karnego wykonawczego i kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia z 7 sierpnia 2026 r.? 1
Cel zmian
Planowana nowelizacja ma kompleksowo uporządkować zasady zdalnego prowadzenia czynności procesowych zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i przed sądem. Szerszemu wykorzystaniu wideokonferencji mają towarzyszyć rozwiązania służące zachowaniu rzetelności postępowania, swobody wypowiedzi osób przesłuchiwanych oraz skutecznej realizacji prawa do obrony.
Rozprawa karna bez osobistej obecności w sądzie
Jedną z najważniejszych propozycji w projekcie jest przyznanie stronom postępowania oraz ich obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym prawa do wystąpienia z wnioskiem o zdalny udział w rozprawie.
Nie oznacza to jednak, że uczestnik postępowania będzie mógł samodzielnie zdecydować o połączeniu się z salą rozpraw.
Ostateczna decyzja w tym zakresie ma należeć do przewodniczącego składu orzekającego. Ocenia on, czy zdalnemu udziałowi w rozprawie nie stoją na przeszkodzie warunki techniczne, charakter planowanych czynności dowodowych, potrzeba zapewnienia prawidłowego toku postępowania albo konieczność ochrony praw jego uczestników.
Jak wnioskować o zdalny udział w rozprawie lub posiedzeniu?
Wniosek o zdalny udział w rozprawie trzeba będzie złożyć w terminie 7 dni od otrzymania wezwania lub zawiadomienia o jej dacie. We wniosku konieczne będzie podanie:
- adresu e-mail,
- miejsca, z którego uczestnik zamierza połączyć się z sądem.
Projekt zakłada, że spóźniony wniosek nie zawsze pozostanie bez rozpoznania. Jeżeli jego uwzględnienie nadal będzie możliwe pod względem organizacyjnym, sąd będzie mógł wyrazić zgodę na zdalny udział danej osoby w rozprawie.
Podobne rozwiązania mają objąć posiedzenia sądu, ale w tym przypadku termin na złożenie wniosku ma wynosić 3 dni od otrzymania wezwania albo zawiadomienia. Z możliwości połączenia na odległość będą mogły korzystać nie tylko strony, ale też inne osoby uprawnione do udziału w posiedzeniu oraz ich przedstawiciele.
Jakie warunki musi spełniać miejsce połączenia zdalnego?
Projekt nie pozwala na zdalny udział w rozprawie czy posiedzeniu z dowolnego miejsca. Powinno ono zapewniać odpowiednie warunki, a więc umożliwiać spokojny i niezakłócony przebieg czynności. Wymagań tych nie spełni np. połączenie z restauracji, kawiarni, samochodu czy pomieszczenia, w którym przebywają osoby postronne.
Projekt przewiduje, że stronie uczestniczącej w rozprawie na odległość powinien towarzyszyć upoważniony przedstawiciel sądu, który ma potwierdzić tożsamość uczestnika i sprawdzić, czy miejsce połączenia zapewnia odpowiednie warunki. Przewodniczący będzie mógł odstąpić od tego wymogu w przypadku osób, które nie są pozbawione wolności.
Jeżeli nie będzie wątpliwości co do ich tożsamości, a zadeklarowane miejsce połączenia zagwarantuje właściwe warunki udziału, strona, obrońca lub pełnomocnik będą mogli połączyć się z sądem samodzielnie, np. z domu albo kancelarii.
Zdalne przesłuchanie świadków i biegłych
Nowe przepisy mają również uporządkować zasady zdalnego przesłuchiwania, które w przypadku świadków i biegłych w postępowaniu przygotowawczym ma być dopuszczalne bez ograniczeń.
Inaczej będzie przed sądem, gdzie większe znaczenie mają bezpośredni kontakt z przesłuchiwanym oraz możliwość aktywnego udziału stron w przeprowadzaniu dowodu.
Sąd będzie mógł przesłuchać świadka zdalnie przede wszystkim wtedy, gdy przemawiają za tym ważne przyczyny, np.:
- osobiste stawiennictwo napotyka przeszkody zbyt trudne do usunięcia albo
- istnieje obawa wywierania wpływu na świadka.
Zdalne przesłuchanie będzie możliwe również po to, by usprawnić przebieg postępowania sądowego – jeżeli żadna ze stron się temu nie sprzeciwi. W każdym przypadku sąd będzie musiał uwzględnić prawidłowość i rzetelność postępowania, w tym prawo oskarżonego do obrony.
Świadek będzie mógł także zawnioskować o złożenie zeznań ze swojego miejsca pobytu, bez obecności przedstawiciela organu procesowego. Takie rozwiązanie będzie dopuszczalne, jeżeli nie powstaną wątpliwości dotyczące tożsamości świadka, swobody jego wypowiedzi ani ryzyka wpływania na treść zeznań.
Szczególne zasady mają dotyczyć zdalnego przesłuchiwania małoletnich świadków oraz świadków, których stan psychiczny, poziom rozwoju umysłowego albo zdolność postrzegania lub odtwarzania spostrzeżeń budzą wątpliwości.
Zdalne przesłuchanie podejrzanych – za ich zgodą i bez
Za zgodą podejrzanego będzie można przeprowadzić jego zdalne przesłuchanie, a także przedstawić mu zarzuty oraz dokonać ich późniejszej zmiany lub uzupełnienia.
Zdalne przesłuchanie podejrzanego bez jego zgody również będzie możliwe, ale ma być rozwiązaniem wyjątkowym. Będzie mogło zostać zarządzone wyłącznie przez prokuratora, jeżeli okaże się to konieczne ze względu na poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa lub zdrowia publicznego i nie stworzy ryzyka naruszenia rzetelności postępowania.
Bez zgody podejrzanego nie będzie natomiast możliwe zdalne przedstawienie, zmiana ani uzupełnienie zarzutów.
Obrońca będzie mógł uczestniczyć w takim przesłuchaniu z miejsca, w którym przebywa podejrzany, z siedziby organu prowadzącego czynność albo z innego miejsca, np. ze swojej kancelarii. Jeżeli zdalne przesłuchanie zostanie przeprowadzone bez zgody podejrzanego, organ będzie musiał zapewnić mu możliwość bezpośredniego i poufnego kontaktu telefonicznego z obrońcą.
Kamera nie tylko do połączenia, ale i utrwalenia czynności
Proponowane rozwiązania mają nie tylko pomóc w komunikacji na odległość, ale i zwiększyć zakres czynności procesowych, które będą obowiązkowo rejestrowane za pomocą urządzeń utrwalających obraz i dźwięk.
Nagrywane mają być wszystkie przesłuchania prowadzone zdalnie, niezależnie od tego, czy dotyczą świadka, biegłego, podejrzanego czy oskarżonego. Obowiązek rejestracji obejmie również m.in.:
- przedstawienie, zmianę i uzupełnienie zarzutów,
- przesłuchanie pokrzywdzonego w charakterze świadka w postępowaniu przygotowawczym,
- przesłuchania, których przeprowadzenie na dalszym etapie sprawy może okazać się niemożliwe.
Nagranie ma pozwalać na dokładniejsze odtworzenie przebiegu czynności oraz późniejszą weryfikację, czy przesłuchanie odbyło się prawidłowo, a zeznania lub wyjaśnienia zostały złożone swobodnie. Ma to szczególne znaczenie w postępowaniu karnym, w którym treść sporządzonego protokołu może następnie zostać wykorzystana przez sąd.
Brak nagrania nie pozostanie bez znaczenia procesowego
W przypadku nieutrwalenia określonych czynności osoba przesłuchiwana lub jej przedstawiciel będą mogli domagać się ponownego przesłuchania w zakresie nieprawidłowości wskazanych we wniosku.
Poważniejsze konsekwencje dotyczą przesłuchania podejrzanego oraz przedstawienia, zmiany lub uzupełnienia zarzutów. Jeżeli te czynności nie zostaną zarejestrowane w wymagany sposób, uzyskane podczas nich wypowiedzi nie będą mogły zostać później wykorzystane jako dowód.
Mniej barier, ale nie kosztem praw uczestników postępowania
Proponowane rozwiązania mogą wyraźnie ograniczyć konieczność osobistego stawiennictwa w sądzie lub prokuraturze, tym samym ułatwiając dostęp do wymiaru sprawiedliwości i usprawniając prowadzenie postępowań.
Projekt nie traktuje jednak zdalnego udziału w rozprawie czy przesłuchaniu jako pełnego, równoważnego odpowiednika osobistej obecności.
Dlatego podstawowym kryterium w podejmowaniu decyzji o prowadzeniu postępowania w sposób zdalny ma pozostać to, czy zastosowanie wideokonferencji pozwoli zachować prawidłowy tok czynności, swobodę wypowiedzi, poufność komunikacji oraz realne prawo do obrony.
Nowelizacja nie proponuje więc prostego przeniesienia procesu karnego do przestrzeni internetowej, ale stworzenie szerszego i bardziej uporządkowanego modelu korzystania z technologii w czynnościach procesowych.
Będziemy śledzić dalsze prace nad projektem i na bieżąco informować o zmianach, które mogą mieć znaczenie dla uczestników postępowań karnych. W razie pytań dotyczących tego obszaru zachęcamy do kontaktu.
