Zmiana sposobu korzystania z nieruchomości a cel użytkowania wieczystego

Zmiana funkcji nieruchomości to dziś nic nadzwyczajnego. Dawne tereny przemysłowe często stają się przestrzenią mieszkaniową, usługową czy biurową. Standardem jest, że przy planowaniu takiej inwestycji sprawdza się Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego (MPZP), warunki zabudowy czy możliwość uzyskania pozwolenia na budowę. W przypadku gruntów w użytkowaniu wieczystym jest jeszcze jeden element, o którym łatwo zapomnieć: cel użytkowania wieczystego. Realizacja inwestycji niezgodnej z tym celem może prowadzić nie tylko do sporu użytkownika wieczystego z właścicielem gruntu (Skarbem Państwa lub jednostką samorządu terytorialnego), ale w skrajnym przypadku nawet do utraty prawa do nieruchomości.

Najważniejsze wnioski

  • Zgodność inwestycji z MZPZ, warunkami zabudowy i pozwoleniem na budowę nie przesądza o zgodności z celem użytkowania wieczystego.
  • Cel użytkowania wieczystego najczęściej wynika z umowy zawartej z pierwszym użytkownikiem i wiąże także jego następców. Przed oceną inwestycji należy przeanalizować umowę oraz dokumenty, do których odsyła, a nie tylko aktualny sposób zagospodarowania działki.
  • Ryzyk wynikających z niezgodności funkcji inwestycji z celem użytkowania wieczystego można uniknąć, wnioskując o zmianę celu użytkowania. Może to zrobić użytkownik wieczysty, szczególnie gdy proponowana funkcja odpowiada aktom planistycznym.

Jak sprawdzić cel użytkowania wieczystego?

Cel użytkowania wieczystego w większości przypadków określa umowa o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste, która została zawarta przez właściciela z pierwszym użytkownikiem wieczystym. Jej postanowienia wiążą wszystkich późniejszych użytkowników.

Poziom szczegółowości takiej umowy zależy od przeznaczenia gruntu. Jeżeli celem jest wzniesienie budynku, umowa powinna określać m.in. terminy rozpoczęcia i zakończenia robót, rodzaj obiektów, które mają powstać oraz wynagrodzenie należne użytkownikowi wieczystemu za budynki w razie wygaśnięcia użytkowania wieczystego.

Oznacza to, że przed oceną dopuszczalności planowanej inwestycji nie wystarczy sprawdzenie aktualnego sposobu zagospodarowania działki. Konieczna może być analiza umowy ustanawiającej użytkowanie wieczyste, a czasem również dokumentów, do których umowa odsyła. Dopiero ich zestawienie pozwala ustalić, czy planowana funkcja nieruchomości mieści się w granicach określonego celu.

Dlaczego ustalenie celu użytkowania wieczystego jest ważne?

Większość obecnie funkcjonujących umów o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste była zawierana kilkadziesiąt lat temu. Dotarcie do nich nieraz wymaga dogłębnego przejrzenia akt księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości.

Jednak jest to wysiłek, który warto podjąć, ponieważ korzystanie z nieruchomości w sposób sprzeczny z celem użytkowania wieczystego może dać jednostce samorządu terytorialnego lub Skarbowi Państwa podstawę do żądania wcześniejszego rozwiązania umowy o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste[1]. Nie ma przy tym znaczenia, czy aktualny użytkownik wieczysty jest podmiotem, na którego rzecz prawo ustanowiono, czy nabył je od poprzedniego użytkownika.

Zgodność z MPZP i pozwolenie na budowę nie wystarczą

Sama zgodność inwestycji z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego, a nawet uzyskanie pozwolenia na budowę, nie gwarantują, że sposób korzystania z gruntu odpowiada celowi określonemu w umowie o oddanie go w użytkowanie wieczyste. Są to odrębne płaszczyzny oceny.

Akty planistyczne i decyzje administracyjne przesądzają jedynie o publicznoprawnej dopuszczalności zamierzenia, natomiast cel użytkowania wieczystego wynika z treści samego prawa do gruntu.

Pozytywny wynik analizy planistycznej nie usuwa więc ryzyka wynikającego z dokumentów ustanawiających użytkowanie wieczyste. 

Decyzje uwłaszczeniowe a zmiana celu użytkowania wieczystego

Nie każde użytkowanie wieczyste powstało na podstawie umowy. W wyniku zmian przepisów na początku lat 90. grunty Skarbu Państwa lub gminy, które 5 grudnia 1990 r. znajdowały się w zarządzie państwowych osób prawnych, stały się z mocy prawa przedmiotem użytkowania wieczystego. Wydawane następnie decyzje jedynie potwierdzały powstanie tego prawa.

W takich przypadkach cel użytkowania wieczystego często nie był określany. W księgach wieczystych jako sposób korzystania ujawniano natomiast zazwyczaj istniejący wówczas stan zagospodarowania nieruchomości.

Zgodnie z dominującym obecnie stanowiskiem użytkowania wieczystego powstałego z mocy prawa nie można zakończyć wcześniej z powodu sprzeczności sposobu korzystania z określonym celem. W końcu cel ten nie został określony przy powstaniu prawa, a decyzje potwierdzające jego nabycie miały charakter deklaratoryjny. Nie ma też umowy o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste, którą można byłoby z tego powodu rozwiązać.

Kluczowe jest więc rozróżnienie praw ustanowionych umownie od praw, które powstały bezpośrednio na podstawie przepisów. Podobny wpis w księdze wieczystej może mieć w obu przypadkach inne znaczenie, dlatego sama treść aktualnego odpisu nie zawsze wystarcza do oceny ryzyka. 

Czy można zignorować cel użytkowania wpisany w księdze wieczystej?

Niekoniecznie, ponieważ takie podejście może rodzić ryzyko inwestycyjne. Przed rozpoczęciem prac warto ustalić nie tylko, jaki cel lub sposób korzystania ujawniono w księdze wieczystej, ale przede wszystkim, w jaki sposób powstało użytkowanie wieczyste i co wynika z dokumentów źródłowych.

W niektórych przypadkach może być to trudne, bo użytkowanie wieczyste mogło powstać ponad 30 lat temu, a nieruchomość mogła w tym czasie podlegać obrotowi i podziałom. Dokumentów źródłowych trzeba niekiedy szukać w aktach księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości przed podziałem albo w dokumentacji dotyczącej poprzedniego użytkownika. Powiązanie obecnej działki z pierwotną decyzją lub umową może wymagać odtworzenia kolejnych zmian ewidencyjnych i prawnych, co na terenach atrakcyjnych inwestycyjnie potrafi nastręczać dodatkowych trudności.

Może okazać się też, że sposób korzystania ujawniony w księdze wieczystej nie będzie odpowiadać planowanej inwestycji i wzbudzi wątpliwości co do zgodności zamierzenia z treścią prawa. W takich przypadkach warto ograniczyć ryzyko niezgodności inwestycji z celem użytkowania wieczystego, rozważając dostosowanie celu do planowanego lub już realizowanego sposobu korzystania z gruntu. W przypadku praw ustanowionych na podstawie umowy pozwala to ograniczyć ryzyko jej wcześniejszego rozwiązania.

Kto i jak może zmienić cel użytkowania wieczystego?

O zmianę celu użytkowania wieczystego może wystąpić użytkownik wieczysty. Taki wniosek będzie uzasadniony przede wszystkim, gdy proponowana zmiana jest zgodna z aktami planistycznymi – miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego lub decyzją o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu[2].

Wniosek o zmianę celu użytkowania wieczystego powinien pozwalać właścicielowi gruntu ocenić zarówno proponowany nowy cel, jak i jego związek z planowanym sposobem zagospodarowania nieruchomości.

Dlatego inwestor powinien zadbać o spójne przedstawienie zamierzenia oraz dokumentów planistycznych, na których ma się ono opierać. 

Właściciel gruntu ma 2 miesiące od otrzymania wniosku na zajęcie stanowiska. Jeżeli odmówi zmiany celu, użytkownik wieczysty może dochodzić zmiany na drodze sądowej. 

Z czym wiąże się zmiana celu użytkowania wieczystego?

Ostatecznie zmiana celu następuje w drodze umowy między właścicielem gruntu a użytkownikiem wieczystym. Dotyczy to również gruntów, w przypadku których użytkowanie wieczyste powstało pierwotnie z mocy prawa.

Zmiana celu użytkowania wieczystego zazwyczaj wiąże się także ze zmianą stawki procentowej opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste. Nowa stawka obowiązuje od 1 stycznia roku następującego po roku, w którym ją ustalono. 

Jeśli planują Państwo zmianę sposobu korzystania z nieruchomości albo mają wątpliwości, czy cel użytkowania wieczystego odpowiada planowanej inwestycji, zachęcamy do kontaktu. Pomożemy przeanalizować dokumenty, ocenić ryzyka i przejść przez cały proces zmiany celu użytkowania wieczystego.


[1] Art., 33 ust. 3 u.g.n.

[2] Art. 73 ust. 2b u.g.n.

Autor :
Piotr Olearczyk
Counsel Adwokat | OW Legal
Specjalista z zakresu prawa nieruchomościowego. Posiada wieloletnie doświadczenie w doradztwie na rzecz polskich i zagranicznych klientów.
Autor :
Szymon Szczęśniak
Associate | OW Legal

może zainteresuje Cię również