Nowa odpowiedzialność zarządu za zaległości podatkowe
Ministerstwo Finansów opublikowało projekt nowelizacji Ordynacji podatkowej[1], który zmienia znaczenie upadłości w kontekście odpowiedzialności członków zarządu za zaległości podatkowe spółek kapitałowych. Kierunek zmian jest wyraźny - upadłość przestaje być automatycznym mechanizmem ochronnym. Ciężar odpowiedzialności przesuwa się na ocenę faktycznego sposobu prowadzenia spraw spółki.
Co ma się zmienić?
1. Koniec powiązania z prawem upadłościowym
Dotychczas prawo podatkowe było mocno powiązane z upadłościowym. Terminowe złożenie wniosku o upadłość (lub otwarcie restrukturyzacji) było jedną z podstawowych przesłanek uwolnienia członka zarządu od osobistej odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe spółki.
Projekt odchodzi od tej konstrukcji, wskazując, że:
- mechaniczne powiązanie odpowiedzialności podatkowej z obowiązkiem upadłościowym stało się systemowo nieadekwatne,
- zmiany w prawie upadłościowym oraz orzecznictwo TSUE pokazały, że złożenie wniosku o upadłość nie zawsze ma realne znaczenie ekonomiczne lub prawne.
Oznacza to, że nawet prawidłowe i terminowe złożenie wniosku o upadłość nie będzie już samo w sobie chronić zarządu przed odpowiedzialnością podatkową. Upadłość traci status twardej przesłanki zwalniającej z odpowiedzialności.
2. Należyta staranność zamiast formalnego „testu upadłości”
Nowym punktem odniesienia staje się należyta staranność w prowadzeniu spraw spółki. Osoba zarządzająca nie poniesie odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że dochowała należytej staranności, aby zapobiec powstaniu zaległości podatkowej. Niezależnie od tego, czy i kiedy doszło do złożenia wniosku upadłościowego.
Standard należytej staranności został doprecyzowany i obejmuje m.in.:
- posiadanie kwalifikacji, w tym wiedzy i umiejętności odpowiednich do zajmowanego stanowiska i faktycznego zarządzania spółką;
- przyjęcie odpowiedzialności za ogół spraw spółki przez każdą osobę zarządzającą (podział obowiązków w zarządzie nie zwalnia z odpowiedzialności),
- zapewnienie adekwatnego ładu organizacyjnego w zakresie rozliczeń podatkowych.
Co istotne, projekt opiera się na konstrukcji odwróconego ciężaru dowodu – to osoba zarządzająca będzie zobowiązana wykazać dochowanie należytej staranności.
3. Alternatywna forma uwolnienia – działania naprawcze
Projekt przewiduje też alternatywną formę zwolnienia z odpowiedzialności, tj. sytuację, w której osoba zarządzająca doprowadziła do spłaty zaległości „w przeważającej części”przed wszczęciem postępowania w sprawie jej odpowiedzialności.
4. Rozszerzenie zakresu osób ponoszących odpowiedzialność
Po planowanej nowelizacji odpowiedzialność podatkowa obejmie również osoby faktycznie zarządzające spółką, pomimo braku formalnego powołania do pełnienia tej funkcji. Mogą działać w charakterze bezpośrednim (osobiste kierowanie ogółem spraw spółki, czyli tzw. de facto director) lub pośrednim (kierowanie sprawami spółki przez oddziaływanie na osoby formalnie zarządzające, tzw. shadow director).
Rozszerzenie ma uszczelnić system i przeciwdziałać wykorzystywaniu tzw. słupów, które jako jedną z przyczyn nieskuteczności dotychczasowych regulacji wskazała m.in. Najwyższa Izba Kontroli.
5. Brak wymogu wcześniejszej bezskuteczności egzekucji
W projekcie rezygnuje się z obowiązku wykazania, że egzekucja z majątku spółki okazała się bezskuteczna, co dotąd było konieczne do pociągnięcia zarządu do odpowiedzialności. Zamiast tego stosowana będzie ogólna zasada z art. 108 § 4 O.p. - zgodnie z nią organ może orzekać o odpowiedzialności osoby trzeciej za nieuregulowanie zaległości spółki, bez konieczności przeprowadzania lub dokumentowania nieskutecznej egzekucji. Odpowiedzialność zarządu nie będzie już uzależniona od wcześniejszego formalnego wykazania, że spółka „nie ma z czego płacić”, co uprości i przyspieszy procedurę.
Najważniejsze wnioski z projektu dla członków zarządu
Projektowana nowelizacja przenosi ciężar odpowiedzialności członków zarządu z kryteriów formalnych na ocenę rzeczywistego sposobu zarządzania spółką.
Pełnienie funkcji w zarządzie będzie wymagało aktywnego nadzoru nad obszarem podatkowym, a brak zaangażowania może skutkować osobistą odpowiedzialnością majątkową.
Upadłość przestaje pełnić rolę automatycznego mechanizmu ochronnego, a jej znaczenie ogranicza się do jednego z elementów oceny należytej staranności.
Nowelizacja idzie w kierunku modelu odpowiedzialności opartego na staranności i realnym zarządzaniu, co wpisuje się w szerszy trend wzmacniania odpowiedzialności osób faktycznie kierujących działalnością spółek.
Kiedy zmiany wejdą w życie?
Projekt przewiduje, że ustawa wejdzie w życie po upływie 14 dni od jej ogłoszenia. Projekt jest obecnie w fazie konsultacji publicznych oraz uzgodnień międzyresortowych, a więc przed nami jeszcze sporo czasu zanim zmiany zaczną obowiązywać.
Zgodnie z założeniami Ministerstwa Finansów, pierwotnie planowano wejście w życie zmian w I lub II kwartale 2026 r., niemniej realny termin będzie uzależniony od dalszego przebiegu prac legislacyjnych. W praktyce oznacza to, że na uchwalenie i wejście w życie nowych przepisów należy jeszcze poczekać co najmniej kilka tygodni.
Jeśli mają Państwo wątpliwości związane z proponowanymi zmianami lub chcą skonsultować temat odpowiedzialności członków zarządu w firmie – zachęcamy do kontaktu z naszym zespołem.
[1] https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12408350
