Wspólnicy i akcjonariusze zyskają skuteczniejsze mechanizmy wyjścia ze spółki – projekt nowelizacji KSH
Systemowe rozszerzenie prawa żądania ustąpienia ze spółki to narzędzie dotychczas zarezerwowane wyłącznie dla prostej spółki akcyjnej (PSA). Za sprawą nowelizacji KSH niedługo może się to zmienić i mechanizm ten obejmie również wspólników i akcjonariuszy spółek kapitałowych. Tym samym zyskają oni skuteczną możliwość wyjścia w sytuacjach konfliktowych lub patowych.
Dlaczego ustawodawca zdecydował się na rozszerzenie prawa ustąpienia?
W uzasadnieniu projektu wskazano, że obecny stan prawny prowadzi do zjawiska „uwięzienia wspólnika”. Chodzi o sytuację, w której udziałowiec spółki z o.o. lub akcjonariusz niepublicznej spółki akcyjnej nie jest w stanie zbyć swoich praw udziałowych (albo może to zrobić jedynie ze znaczną stratą), a jednocześnie doznaje rażącego pokrzywdzenia ze strony większości.
Dotychczas brakowało konstrukcji pozwalającej takim osobom na sądowe wyjście ze spółki w zamian za godziwą cenę wykupu udziałów lub akcji. Rozwiązanie funkcjonujące w PSA uznano za wzorcowe i zasadne do rozszerzenia na inne typy spółek kapitałowych.
Projektodawcy podkreślają, że zmiana wypełnia systemową lukę i ma charakter uniwersalny – ma służyć ochronie zarówno w zwykłych strukturach, jak i w grupach spółek, które zdecydują się na „wyjście” spod reżimu przepisów o grupach spółek (tzw. optout).
Nowe prawo ustąpienia – kogo obejmie?
Projekt przewiduje wprowadzenie analogicznego do PSA prawa żądania ustąpienia dla:
- wspólników spółki z o.o. – nowy art. 269¹ k.s.h.,
- akcjonariuszy niepublicznych spółek akcyjnych – nowy art. 418² k.s.h.
W efekcie instrument dostępny dotychczas wyłącznie w PSA stanie się narzędziem ochrony we wszystkich niepublicznych spółkach kapitałowych.
Przesłanki żądania ustąpienia – kiedy można złożyć pozew?
Projektowane przepisy przewidują, że ustąpienie ze spółki może zostać orzeczone na żądanie wspólnika lub akcjonariusza, jeżeli łącznie spełnione są trzy warunki:
- zachodzi ważna przyczyna,
- przyczyna ta wynika ze stosunków wewnętrznych spółki – między wspólnikami/akcjonariuszami albo między spółką a osobą żądającą ustąpienia,
- okoliczności te prowadzą do rażącego pokrzywdzenia wspólnika lub akcjonariusza.
Projektodawcy utrzymują wysoki próg dla zastosowania tego środka, aby zapobiec nadużywaniu tak silnego instrumentu i ograniczyć go tylko do wyjątkowych sytuacji.
Kogo pozywa wspólnik lub akcjonariusz?
W projektowanych przepisach dotyczących spółki z o.o. i niepublicznej spółki akcyjnej zachowano konstrukcję znaną z PSA: powództwo o ustąpienie kieruje się przeciwko spółce oraz wszystkim pozostałym wspólnikom lub akcjonariuszom.
Cena wykupu – zasada wartości godziwej z ochroną przed pokrzywdzeniem
Nowelizacja utrzymuje fundamentalną zasadę znaną z PSA – wykup praw udziałowych następuje po wartości godziwej ustalonej przez sąd na dzień doręczenia pozwu. Jednocześnie projekt wprowadza mechanizm ochronny, umożliwiający sądowi uwzględnić w wycenie wartość, jaką udziały / akcje miałyby, gdyby nie doszło do rażącego pokrzywdzenia wspólnika. Pozwala to zapobiegać sytuacjom, w których większość poprzez swoje działania obniża wartość praw udziałowych, aby taniej „pozbyć się” niewygodnego wspólnika.
Kto płaci za wykup udziałów?
Projekt przewiduje solidarną odpowiedzialność spółki oraz pozostałych wspólników lub akcjonariuszy za zapłatę ceny wykupu. To kontynuacja konstrukcji znanej z PSA – udziałowcy, którzy „zostają” w spółce, mają obowiązek umożliwić opuszczenie jej pokrzywdzonemu wspólnikowi.
Termin, w jakim należy wykupić udziały (wraz z odsetkami od dnia doręczenia pozwu), określa sąd.
Ustąpienie w grupie spółek – odmienny reżim „koncernowy”
Projektowana nowelizacja dodatkowo przewiduje odrębne, „koncernowe” prawo ustąpienia dla wspólników i akcjonariuszy spółek zależnych należących do grupy spółek.
Zgodnie z nową regulacją, jeżeli naruszenie równowagi interesów spółek należących do grupy spółek spowoduje, że wspólnik / akcjonariusz spółki zależnej (innej niż podmiot dominujący) będzie miał istotnie ograniczone korzyści z uczestnictwa w spółce, to może on żądać, by sąd:
- zasądził od spółki odpowiednie świadczenie wyrównawcze lub
- orzekł właśnie ustąpienie wspólnika albo akcjonariusza z zależnej spółki kapitałowej.
W tym reżimie powództwo o ustąpienie kieruje się wyłącznie przeciwko spółce zależnej, natomiast za zapłatę ceny wykupu odpowiadają solidarnie spółka zależna oraz spółka dominująca. Zasady ustalania ceny wykupu pozostają takie same, jak w ogólnym modelu ustąpienia.
Rozwiązanie to różni się od ogólnego modelu ustąpienia, ponieważ uwzględnia specyfikę grup kapitałowych – w szczególności ryzyko, że to działania podmiotu dominującego zaburzają równowagę interesów na niekorzyść mniejszości. Konstrukcja ta stanowi kluczowy element nowej architektury ochronnej dla wspólników, czy akcjonariuszy funkcjonujących w reżimie grupy spółek.
Podsumowanie
Projektowana nowelizacja KSH wprowadza fundamentalną zmianę systemową: prawo żądania ustąpienia ze spółki stanie się dostępne w spółce z o.o. i niepublicznej S.A., a nie tylko w PSA.
W praktyce oznacza to, że wspólnik / akcjonariusz nie będzie już pozostawiony bez realnego narzędzia obrony, gdy większość ignoruje jego prawa, prowadzi spółkę w sposób dewastujący wartość jego inwestycji lub blokuje możliwość wyjścia ze spółki.
To krok w kierunku bardziej spójnej i sprawiedliwej ochrony wspólników i akcjonariuszy spółek kapitałowych. Jednocześnie zmiana ta jest ważnym uzupełnieniem projektowanych regulacji dotyczących grup spółek. Jeśli mają Państwo pytania w tym zakresie, to zachęcamy do kontaktu.
