Derogacje sankcyjne – kiedy i jak można uzyskać zgodę na odstępstwo od stosowania sankcji?
Wyobraźmy sobie sytuację, w której przedsiębiorca czeka na komponenty od zagranicznego dostawcy, od których zależy ciągłość produkcji. Nim jednak dojdzie do dostawy, kontrahent trafia na listę podmiotów objętych sankcjami. Czy w takiej sytuacji trzeba natychmiast zakończyć współpracę?
Niekoniecznie, bo w określonych okolicznościach można ubiegać się o derogację, czyli zgodę na odstępstwo od stosowania sankcji. Wyjaśniamy, kto może korzystać z takiego rozwiązania oraz jak wygląda procedura.
Czym są derogacje?
Derogacje pozwalają odstąpić od stosowania określonych sankcji, ale zwykle dopiero po uzyskaniu formalnej decyzji właściwego organu. W konsekwencji konieczne jest złożenie wniosku, z którego musi wynikać, dlaczego dane zwolnienie jest niezbędne.
Derogacja pozwala chociażby „odmrozić” środki podmiotu objętego sankcjami, aby mógł zrealizować płatność na rzecz kontrahentów.
Poza derogacjami udzielanymi przez organy istnieją także zwolnienia spod określonych sankcji (tzw. wyjątki), które działają automatycznie na podstawie przepisów i nie wymagają uzyskania formalnej decyzji właściwego organu.
Przykładowo, dany rodzaj towarów może być w okresie przejściowym wyłączony spod generalnego zakazu eksportu lub importu, jeśli przestawienie się na alternatywne źródła dostaw wymaga czasu.
Sposób działania derogacji sankcyjnych
Podstawy prawne do ubiegania się o derogację znajdują się w aktach prawnych dotyczących sankcji.
Unijne rozporządzenie sankcyjne 269/2014[1], zawierające listę osób i podmiotów objętych sankcjami w związku z agresją Rosji na Ukrainę, obejmuje derogacje, które możemy podzielić na:
- generalne – możliwe do zastosowania względem każdej osoby lub podmiotu objętych sankcjami;
- indywidualne – dotyczące wyłącznie określonych osób lub podmiotów, zwykle poprzez odwołanie do ich pozycji na liście sankcyjnej.
Ostatnio w praktyce ustawodawcy unijnego pojawiają się najczęściej derogacje indywidualne. Polegają na wskazywaniu konkretnych osób lub podmiotów objętych sankcjami oraz określaniu działań, na które właściwy organ może udzielić zezwolenia. Chodzi przykładowo o:
- odmrożenie środków finansowych pozwalających na zakończenie we wskazanym terminie umów, które zawarto z danym podmiotem przed oznaczoną datą (najczęściej dniem objęcia sankcjami);
- odmrożenie zasobów gospodarczych po ustaleniu, że są niezbędne do określonego celu (najczęściej stopniowego wygaszania współpracy lub dokonania innych działań ściśle wskazanych w przepisie).
Dobrym przykładem derogacji indywidualnej jest odstępstwo dotyczące Metrowagonmash, rosyjskiego producenta taboru kolejowego.
Przepisy pozwalają na dokonywanie płatności na rzecz tego podmiotu pomimo objęcia go sankcjami. Derogacja ma jednak wąski zakres: obejmuje możliwość wykonywania płatności za towary i usługi potrzebne do obsługi, konserwacji lub naprawy wagonów linii metra nr 3 w Budapeszcie, dostarczonych w 2018 r. przez Metrowagonmash.
Z kolei derogacje generalne zawdzięczają swoją nazwę temu, że mogą dotyczyć wszystkich osób lub podmiotów objętych sankcjami. Przykładem takiej derogacji jest możliwość uwolnienia niektórych zamrożonych zasobów gospodarczych po ustaleniu, że jest to konieczne do niezwłocznego zapobieżenia zdarzeniu, które może mieć poważny wpływ na zdrowie lub bezpieczeństwo ludzi albo na środowisko.
Kto może złożyć wniosek o udzielenie odstępstwa sankcyjnego?
O derogację mogą ubiegać się:
- podmioty objęte sankcjami (wpisane na listę sankcyjną);
- inne podmioty, np. kontrahenci, którzy chcieliby uzyskać towar, o ile udowodnią, że mają interes prawny w uzyskaniu decyzji derogacyjnej. Potwierdza to orzecznictwo NSA.
Organ odpowiedzialny za udzielanie derogacji
Organem, który może w Polsce wydawać formalne decyzje zezwalające na derogację jest Szef Krajowej Administracji Skarbowej (Szef KAS), co wynika z ustawy o KAS[2]. Odstępstwa mogą dotyczyć sankcji wynikających z:
- rozporządzenia 765/2006[3];
- rozporządzenia 269/2014;
- rozporządzenia 833/2014[4];
- polskiej ustawy sankcyjnej[5].
Do wykonywania niektórych zadań i kompetencji Szefa KAS w powyższym zakresie upoważniony został Naczelnik Dolnośląskiego Urzędu Celno-Skarbowego we Wrocławiu (NDUCS).
Jak wygląda postępowanie w sprawie odstępstwa od stosowania sankcji?
Zezwolenia wydawane są w formie decyzji administracyjnych, dlatego postępowanie derogacyjne jest prowadzone według przepisów procedury administracyjnej.
NDUCS nie ma obowiązku uwzględnienia wniosku, bo ma w tym zakresie swobodę w ramach tak zwanego uznania administracyjnego. Co istotne, NDUCS może w decyzji wskazać dodatkowe warunki, pod jakimi zostaje udzielone zezwolenie derogacyjne. Może przykładowo:
- zobowiązać do udostępnienia środków finansowych na konkretny numer rachunku bankowego;
- zakazać bezpośredniego lub pośredniego udostępniania zasobów gospodarczych innym osobom lub podmiotom wpisanym na listy sankcyjne.
Organy Krajowej Administracji Skarbowej mogą w toku czynności kontrolnych weryfikować, czy spełniono takie dodatkowe warunki.
Od decyzji wydanej przez NDUCS przysługuje wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, który również trafia do NDUCS.
Ryzyka związane z derogacjami
Podstawowym ograniczeniem związanym z derogacjami jest to, że nie zawsze możliwe jest uzyskanie jednego zezwolenia obejmującego wszystkie planowane transakcje. W zależności od treści przepisu stanowiącego podstawę derogacji może być konieczne każdorazowe występowanie o zgodę na dokonanie konkretnej czynności lub przeprowadzenie określonej transakcji. W praktyce może to istotnie utrudniać kontynuowanie współpracy, zwłaszcza gdy obejmuje ona regularne dostawy lub większą liczbę rozliczeń.
Ponadto przy złożonych transakcjach międzynarodowych, w ramach których przykładowo towar pochodzący od dostawcy z jednego kraju jest transportowany do drugiego, a stamtąd – po przeładunku lub magazynowaniu – trafia do odbiorcy w kolejnym (trzecim), problemem może być ustalenie właściwego miejscowo organu, uprawnionego do wydania decyzji administracyjnej.
Luki legislacyjne
Przepisy sankcyjne zmieniają się dynamicznie – dotyczy to także derogacji. Mogą one wejść w życie z dnia na dzień. Niestety polskie przepisy krajowe nie zawsze nadążają za derogacjami wprowadzanymi w unijnych rozporządzeniach sankcyjnych, a to wiąże się z powstawaniem luk legislacyjnych.
Może wiec np. dojść do sytuacji, w której Szef KAS / NDUCS może nie być wprost upoważniony do wydania decyzji w zakresie konkretnej derogacji.
Ma się to zmienić po wejściu w życie tzw. polskiej dużej ustawy sankcyjnej, która jest obecnie na etapie prac legislacyjnych. W projekcie[6] przewidziano ogólne wskazanie organu właściwego do rozpoznawania wniosków derogacyjnych, zamiast funkcjonującego obecnie odwołania do konkretnych przepisów. Projekt ustawy jest już jednak procedowany od dłuższego czasu i nie wiadomo, kiedy zostanie przyjęty.
Derogacje sankcyjne – praktyczne rozwiązanie w trudnych sytuacjach
Derogacje mogą być przydatnym rozwiązaniem dla przedsiębiorców, pozwalającym na zakończenie wcześniej zawartych umów czy stopniowe wygaszanie dotychczasowej współpracy, szczególnie gdy podmiot objęty sankcjami był dostawcą krytycznych komponentów.
Jednak z uwagi na dynamiczne otoczenie regulacyjne oraz nakładanie się regulacji krajowych i unijnych, kwestie te wymagają szczególnej uważności.
Chętnie wesprzemy w analizie, czy możliwe jest uzyskanie derogacji sankcyjnej, a także w przygotowaniu stosownych wniosków. Zachęcamy do kontaktu.
[1] Rozporządzenie Rady (UE) nr 269/2014 z 17 marca 2014 r. w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających (Dz. U. UE. L. z 2014 r. Nr 78, str. 6 z późn. zm.).
[2] Ustawa z 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1131 z późn. zm.).
[3] Rozporządzenie Rady (WE) nr 765/2006 z 18 maja 2006 r. dotyczące środków ograniczających w związku z sytuacją na Białorusi i udziałem Białorusi w agresji Rosji wobec Ukrainy (Dz. U. UE. L. z 2006 r. Nr 134, str. 1 z późn. zm.).
[4] Rozporządzenie Rady (UE) nr 833/2014 z 31 lipca 2014 r. dotyczące środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie (Dz. U. UE. L. z 2014 r. Nr 229, str. 1 z późn. zm.).
[5] Ustawa z 13 kwietnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przeciwdziałania wspieraniu agresji na Ukrainę oraz służących ochronie bezpieczeństwa narodowego (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 514).
[6] Projekt ustawy o środkach ograniczających, UC92, Rządowe Centrum Legislacji https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12399355/katalog/13139724#13139724
