Gwarancja zapłaty za roboty budowlane
Doświadczenie uczy, że prawie zawsze stałym elementem poważniejszej eskalacji między stronami umowy o roboty budowlane jest koniec końców wystosowanie przez wykonawcę żądania do przedstawienia przez inwestora gwarancji zapłaty wynagrodzenia za roboty budowlane[1]. W artykule omawiamy najważniejsze praktyczne aspekty tego rozwiązania z perspektywy inwestora.
Czym jest gwarancja zapłaty wynagrodzenia za roboty budowlane?
Gwarancja zapłaty wynagrodzenia za roboty budowlane to ustawowa forma zabezpieczenia, która ma na celu zabezpieczenie zapłaty umówionego wynagrodzenia za wykonanie robót budowlanych.
Uprawnienie wykonawcy do żądania ustanowienia zabezpieczenia zapłaty wynagrodzenia jest regulowane przez powszechnie obowiązujące przepisy Kodeksu cywilnego[2]. Oznacza to, że strony nie mogą wyłączyć ani ograniczyć uprawnienia do żądania gwarancji zapłaty. Postanowienia umowy, które ograniczają prawo wykonawcy, są nieważne z mocy prawa.
Elementy żądania wydania gwarancji zapłaty
Obowiązek przekazania gwarancji zapłaty powstaje w momencie, gdy inwestor otrzymuje od wykonawcy żądanie w tej sprawie.
W praktyce przyjęło się, że żądanie gwarancji zapłaty za roboty budowlane powinno spełniać, m.in. następujące wymogi:
- wskazanie odpowiednio sprecyzowanej podstawy (z treści żądania powinno wynikać, że wykonawca realizuje uprawnienie przewidziane przez powszechnie obowiązujące przepisy Kodeksu cywilnego);
- określenie terminu, do którego wykonawca oczekuje udzielenia gwarancji (nie może być krótszy niż 45 dni);
- podanie sumy wynagrodzenia, która ma być zabezpieczona gwarancją.
Niespełnienie lub niedostateczne spełnienie tych warunków może prowadzić do powstania sporu co do skuteczności żądania.
Forma gwarancji
Gwarancja zapłaty za roboty budowlane może przyjąć jedną z 4 form:
- gwarancji bankowej;
- gwarancji ubezpieczeniowej;
- akredytywy bankowej;
- poręczenia banku.
Inwestorowi przysługuje swoboda w wyborze jednej z tych form. Oznacza to, że w przypadku, gdy wykonawca żądał przedstawienia zabezpieczenia np. w formie gwarancji bankowej, inwestor równie dobrze może spełnić swoje zobowiązanie przekazując mu gwarancję ubezpieczeniową.
Warto też pamiętać, że wykonawca i inwestor ponoszą po połowie uzasadnione i udokumentowane koszty ustanowienia zabezpieczenia (np. prowizje bankowe lub ubezpieczeniowe).
W praktyce najczęściej stosowane są gwarancje bankowe i ubezpieczeniowe.
Treść zabezpieczenia
Inwestor ma swobodę w kształtowaniu treści zabezpieczenia zapłaty wynagrodzenia, jednak jest ona ograniczona jego funkcją wynikającą z przepisów.
W orzecznictwie podkreśla się, że zabezpieczenie powinno być na tyle autonomiczne względem stosunku podstawowego (umowy o roboty budowlane), aby umożliwiało wykonawcy skuteczne dochodzenie zapłaty niezależnie od sporu co do wykonania tej umowy. W szczególności realizacja zabezpieczenia nie powinna być uzależniona od woli inwestora – ani bezpośrednio, ani pośrednio.
Niedopuszczalne są zatem postanowienia, które uzależniają wypłatę środków od okoliczności pozostających pod kontrolą inwestora lub istotnie utrudniają skorzystanie z zabezpieczenia. Dotyczy to w szczególności wymogu przedstawienia dokumentów, których uzyskanie zależy od inwestora, takich jak podpisane protokoły odbioru czy świadectwa postępu prac.
Jednocześnie przepisy nie wymagają, aby zabezpieczenie miało charakter całkowicie bezwarunkowy. Dopuszczalne jest wprowadzenie określonych warunków realizacji zabezpieczenia, o ile nie prowadzą one do iluzorycznego charakteru ochrony wykonawcy.
W praktyce rynkowej często wykorzystywane są gwarancje ubezpieczeniowe, które zawierają szereg warunków oraz odniesień do umowy głównej (np. w zakresie zakresu robót, wynagrodzenia czy etapów realizacji). Tego rodzaju konstrukcje są co do zasady dopuszczalne, o ile nie prowadzą do uzależnienia wypłaty z zabezpieczenia od rozstrzygnięcia sporu między stronami lub od działań inwestora.
Przy ustalaniu treści zabezpieczenia inwestor może uwzględnić treść żądania wykonawcy, jednak powinien każdorazowo zweryfikować ją pod kątem zgodności z przepisami oraz funkcją zabezpieczenia wynikającą z Kodeksu cywilnego.
Treść zabezpieczenia może być również ustalana w drodze uzgodnień pomiędzy inwestorem a wykonawcą. W praktyce warto zadbać o odpowiednie udokumentowanie przebiegu negocjacji oraz przyjętych ustaleń.
Wysokość sumy gwarancyjnej
Żądanie wykonawcy do zabezpieczenia jego roszczeń nie jest nieograniczone. Wykonawca może skutecznie żądać jedynie zabezpieczenia roszczeń z tytułu terminowej płatności kwot wynagrodzenia:
- sprecyzowanego w umowie;
- wynikającego z zaakceptowanych przez inwestora na piśmie robót dodatkowych;
- wynikającego z zaakceptowanych przez inwestora robót koniecznych do wykonania umowy.
Choć kwestia wysokości zabezpieczania w przypadku kontraktu już częściowo rozliczonego nie jest uregulowana wprost w przepisach prawa, to według Sądu Najwyższego, zabezpieczenie nie może obejmować wynagrodzenia już przez inwestora zapłaconego[3].
Gwarancja powinna zabezpieczać zapłatę wynagrodzenia za wykonanie robót, ale nie musi obejmować innych należności (np. odszkodowań), w tym należności ubocznych (np. odsetek). Zakres zabezpieczenia powinien być każdorazowo analizowany z perspektywy obu stron – zarówno pod kątem adekwatnej ochrony wykonawcy, jak i proporcjonalności obciążeń po stronie inwestora.
Skutki nieprzekazania gwarancji
W przypadku, gdy inwestor gwarancji:
- nie przedstawi zabezpieczenia,
- przedstawi zabezpieczenie, ale nie będzie ono spełniało ustawowych wymogów,
wykonawca będzie miał prawo do jego nieprzyjęcia.
Następnie – jeśli nie dojdzie do dostarczenia poprawnego zabezpieczenia w terminie – wykonawca będzie mógł odstąpić od umowy (ze skutkiem na przyszłość) z winy inwestora. Wskutek takiego odstąpienia:
- wygasa obowiązek realizacji robót;
- wykonawcy przysługuje wynagrodzenie za całość umówionych robót (pomniejszone o sumy zaoszczędzone z powodu nieukończenia robót);
- wykonawca może żądać zapłaty od inwestora kary umownej. Oczywiście, gdy umowa przewiduje prawo do naliczenia przez wykonawcę kary umownej za odstąpienie z winy inwestora.
Niedostarczenie poprawnego zabezpieczenia w terminie daje wykonawcy prawo do odstąpienia od umowy z winy inwestora.
Umowne regulowanie zagadnień związanych z gwarancją zapłaty za roboty budowlane
Mimo że przepisy Kodeksu cywilnego nie zostawiają stronom swobody w kształtowaniu uprawnień i obowiązków związanych z gwarancją zapłaty, w naszej praktyce spotykamy się z umowami o roboty budowlane, w których zawarte są postanowienia regulujące zasady udzielania tego zabezpieczenia. Tytułem podsumowania warto więc ocenić, czy takie zabiegi są korzystne.
Z punktu widzenia inwestora, korzystne może być załączenie do umowy wzoru treści (ale bez określania formy zabezpieczenia). Może to zastąpić – wspomniane i rekomendowane przez nas wcześniej – bieżące ustalenie treści gwarancji z wykonawcą. To szczególnie ważne z uwagi na fakt, że w warunkach eskalacji, uzgadnianie z drugą stroną nawet kwestii technicznych jest często bardzo trudne.
Kolejną kwestią, którą warto rozważyć na etapie przygotowywania wzoru, jest wprowadzenie procedury/zapisu o sposobie pokrywania przez wykonawcę połowy kosztów ustanowienia zabezpieczenia (np. poprzez potrącenie odpowiedniej kwoty z wynagrodzenia wykonawcy).
Niewskazane jest wydłużanie kodeksowego terminu, jaki inwestor ma na przekazanie gwarancji zapłaty za roboty budowlane (minimum 45 dni). Należy się bowiem liczyć z tym, że w przypadku kolizji pomiędzy treścią umowy a wezwaniem do przekazania gwarancji wystosowanym przez wykonawcę, najpewniej pierwszeństwo będzie mieć termin określony przez wykonawcę w wezwaniu.
Uregulowanie w umowie formy gwarancji zapłaty może mieć sens z punktu widzenia wykonawcy, ale nie jest w interesie inwestora. Jak wspomnieliśmy wyżej – to do inwestora należy decyzja o formie gwarancji zapłaty i nie musi on w tym zakresie stosować się do wezwania wykonawcy. To jednak tylko tak długo, jak przekazane zabezpieczenie ma jedną z 4 narzuconych przez Kodeks cywilny form. Regulacja formy gwarancji może jedynie ograniczyć swobodę inwestora.
Czy umowne regulowanie gwarancji zapłaty wynagrodzenia wykonawcy ma sens?
Z punktu widzenia inwestora regulowanie w umowie zagadnień związanych z gwarancją zapłaty wynagrodzenia za roboty budowlane ma sens, choć jego zakres jest ograniczony przepisami Kodeksu cywilnego. Inwestor nie może bowiem wprowadzać postanowień, które wyłączają lub ograniczają uprawnienia wykonawcy wynikające z ustawy ani modyfikują ich na jego niekorzyść.
Nie oznacza to jednak, że postanowienia umowne są w tym obszarze zbędne. W praktyce mogą one odgrywać istotną rolę w uporządkowaniu procedury korzystania z zabezpieczenia, w szczególności poprzez określenie kwestii technicznych i organizacyjnych, takich jak sposób zgłoszenia żądania, terminy czy standardy dokumentów. Pozwala to ograniczyć ryzyko sporów oraz zapewnić większą przewidywalność procesu po stronie inwestora.
Z perspektywy wykonawcy regulacje umowne mogą mieć jeszcze większe znaczenie. W granicach dopuszczalnych przez przepisy możliwe jest bowiem doprecyzowanie zasad korzystania z zabezpieczenia w sposób wzmacniający jego realną skuteczność – przykładowo poprzez określenie akceptowalnych form zabezpieczenia lub minimalnych wymogów co do jego treści.
W konsekwencji, choć przepisy w istotnym stopniu wyznaczają ramy tej instytucji, odpowiednie ukształtowanie postanowień umownych pozwala obu stronom lepiej zarządzać ryzykiem kontraktowym oraz sposobem praktycznego stosowania gwarancji zapłaty.
Stały element eskalacji na linii inwestor-wykonawca
Kwestia gwarancji zapłaty wynagrodzenia za roboty budowlane jest tematem często poruszanym na budowie pomiędzy inwestorem a wykonawcą.
W praktyce jest to jedno z kluczowych narzędzi zarządzania ryzykiem płatniczym w projektach budowlanych – zarówno po stronie wykonawcy, jak i inwestora. Odpowiednie zrozumienie mechanizmu gwarancji oraz jej prawidłowe ukształtowanie pozwala ograniczyć ryzyko eskalacji sporów oraz zapewnić większą przewidywalność inwestycji.
Mają Państwo pytania do tego tematu? Zachęcamy do kontaktu!
[1] z art. 649(1) Kodeksu cywilnego
[2] art. 649(1) – 649(5) Kodeksu cywilnego
[3] Postanowienie SN z 30.01.2024 r., I CSK 5764/22, LEX nr 3670259
