System kaucyjny w Polsce
Producenci napojów, podmioty z branży gastronomicznej, prowadzący jednostki handlu detalicznego lub hurtowego, a także inni przedsiębiorcy funkcjonują już w realiach systemu kaucyjnego. Nowe regulacje nałożyły na uczestników rynku dodatkowe obowiązki organizacyjne, finansowe i sprawozdawcze. Poniżej przedstawiamy kluczowe informacje dotyczące zasad funkcjonowania systemu kaucyjnego oraz praktycznych aspektów jego stosowania.
System kaucyjny – na czym polega?
System kaucyjny w Polsce obowiązuje po niemałych perturbacjach od 1 października 2025 r. Jego celem jest przede wszystkim zwiększenie poziomu zbiórki i recyklingu opakowań po napojach oraz ograniczenie ich negatywnego wpływu na środowisko, przy jednoczesnym dostosowaniu polskich przepisów do wymogów prawa unijnego.
System kaucyjny polega na pobieraniu od użytkownika końcowego kaucji przy sprzedaży napojów w określonych opakowaniach, a następnie na jej zwrocie po oddaniu pustego opakowania w wyznaczonym punkcie zbiórki.
Obejmuje on wybrane rodzaje opakowań po napojach, w szczególności:
- butelki plastikowe,
- puszki aluminiowe,
- szklane butelki wielokrotnego użytku.
Funkcjonuje niezależnie od gminnych systemów gospodarowania odpadami. Jego organizacją i finansowaniem zajmują się wprowadzający produkty na rynek oraz podmioty reprezentujące, które odpowiadają za zbiórkę, logistykę i rozliczanie kaucji.
Jakie produkty są objęte systemem kaucyjnym w Polsce?
System kaucyjny dotyczy 3 rodzajów opakowań:
- butelek jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych o pojemności do 3 l – włącznie z ich zakrętkami i wieczkami z tworzyw sztucznych (jednak z wyłączeniem szklanych/metalowych butelek na napoje, których zakrestki i wieczka są wykonane z tworzyw sztucznych);
- metalowych puszek o pojemności do 1 l;
- szklanych butelek wielokrotnego użytku o pojemności do 1,5 l.
Obowiązki związane z system kaucyjnym na razie nie dotyczą wprowadzających produkty w opakowaniach na napoje będące mlekiem, jogurtem lub innym pitnym produktem mlecznym.
Przedsiębiorcy wprowadzający na rynek napoje w takich opakowaniach zobowiązani są m.in. umieszczać na nich oznakowanie wskazujące na objęcie ich systemem kaucyjnym oraz określające wysokość kaucji. Kaucja jest pobierana od użytkownika końcowego (np. konsumenta) w momencie sprzedaży produktu.
Zwrot kaucji nie wymaga okazania żadnego dowodu zakupu (np. rachunku).
Wszystkie sklepy (a mówiąc ustawowo: przedsiębiorcy prowadzący jednostkę handlu) o powierzchni większej niż 200 m2 muszą przyjmować opakowania objęte systemem. Sklepy o mniejszej powierzchni nie mają takiego obowiązku, ale mogą to robić dobrowolnie.
Poszczególne role w systemie kaucyjnym
Wielu przedsiębiorców zastanawia się, czy i w jakim zakresie będzie musiało uczestniczyć w systemie kaucyjnym. W rzeczywistości mogą oni odgrywać role wskazanych poniżej podmiotów:
- Wprowadzający produkty w opakowaniach na napoje – przedsiębiorca, który wprowadza do obrotu produkty w opakowaniach objętych systemem (czyli udostępnia je po raz pierwszy na terytorium kraju w celu używania lub dystrybucji) – np. producent lub importer napojów gazowanych.
- Wprowadzający bezpośrednio produkty w opakowaniach na napoje – szczególny rodzaj wprowadzającego – dotyczy przedsiębiorców wprowadzających na rynek napoje w szklanych butelkach wielokrotnego użytku (o poj. do 1,5 l) i odbierających puste szklane butelki – za pomocą własnej sieci dystrybucji, do i z miejsca wskazanego przez nabywcę – np. dostawcy butelkowanej wody do sieci hotelarskich.
- Prowadzący jednostkę handlu detalicznego – np. sprzedawca napoju gazowanego w sklepie spożywczym.
- Prowadzący jednostkę handlu hurtowego – np. hurtownik zaopatrujący lokalnych sprzedawców w napoje gazowane.
- Użytkownik końcowy – np. osoba lub firma, która na własne potrzeby (czyli nie do dalszej sprzedaży) nabywa produkty w opakowaniach objętych systemem.
- Podmiot reprezentujący – tworzy i zarządza systemem kaucyjnym.
Najważniejsze obowiązki wprowadzających produkty w opakowaniach na napoje
Producenci napojów i inni wprowadzający mogą, ale nie muszą przystąpić do systemu kaucyjnego w Polsce. Jeśli się na to zdecydują, to będą musieli m.in.:
- finansować go,
- osiągać wynikające z ustawy poziomy selektywnego zbierania opakowań i odpadów opakowaniowych (jak niżej),
- umieszczać na opakowaniach produktów odpowiednie oznakowanie i informacje o wysokości kaucji.
Poziomy selektywnego zbierania opakowań i odpadów opakowaniowych dla poszczególnych lat:
- do 2029 r. – 77%,
- od 2029 r. – 90%.
Opłata produktowa
Jeżeli dany wprowadzający uczestniczy w systemie kaucyjnym w Polsce, ale nie osiągnął wspomnianych wyżej poziomów selektywnego zbierania, będzie musiał zapłacić odpowiednią opłatę produktową – w wysokości 50% stawki. Drugie 50% zapłaci podmiot reprezentujący, z którym wprowadzający ma podpisaną umowę.
Jeżeli wprowadzający w ogóle nie będzie uczestniczyć w systemie kaucyjnym i nie osiągnie wskazanych poziomów – będzie musiał ponieść trzykrotność opłaty produktowej, dla każdego rodzaju opakowań.
Obowiązki sprzedawców i hurtowników
Sprzedawcy i hurtownicy (czyli prowadzący jednostki handlu detalicznego i hurtowego, w której użytkownikom końcowym są oferowane produkty będące napojami w opakowaniach na napoje, objętych systemem kaucyjnym) muszą uczestniczyć w systemie kaucyjnym. Zakres ich obowiązków zależy jednak od powierzchni jednostki.
Sprzedawcy posiadający sklepy i hurtownie o powierzchni poniżej 200 m2 są zobowiązani:
- przede wszystkim pobierać kaucję za opakowania objęte systemem,
- prowadzić ewidencję i udostępniać użytkownikom końcowym stosowne informacje,
- zawrzeć umowę z co najmniej jednym podmiotem reprezentującym,
Opcjonalnie w zakresie butelek plastikowych i puszek mogą (ale nie muszą) odbierać je oraz zwracać kaucję. W zakresie butelek szklanych jest to obowiązkowe dla wszystkich sklepów.
Z kolei sprzedawcy i hurtownicy obiektów o powierzchni sprzedaży powyżej 200 m2 m, wszystkie powyższe czynności muszą prowadzić obligatoryjnie. Dodatkowo są zobowiązani zawrzeć umowę z każdym podmiotem reprezentującym, który się do nich zgłosi.
Sprzedawcy posiadający sklepy o powierzchni powyżej 2000 m2 mają dodatkowe obowiązki nieobjęte systemem kaucyjnym. Będą oni zobowiązani do prowadzenia na własny koszt selektywnego zbierania odpadów opakowaniowych po produktach w opakowaniach, które są przez nich sprzedawane, a nie są objęte systemem (np. często spotykane w hipermarketach 5-litrowe butelki z wodą źródlaną).
Kto prowadzi system kaucyjny w Polsce? O podmiocie reprezentującym
System kaucyjny w Polsce zarządzany jest przez podmioty reprezentujące. O taką funkcję może się starać tylko spółka akcyjna z siedzibą na terenie Polski, która:
- została utworzona przez wprowadzających produkty w opakowaniach na napoje lub wprowadzających bezpośrednio produkty w opakowaniach na napoje (lub reprezentujące ich związki pracodawców/izby gospodarcze),
- posiada akcjonariuszy wyłącznie wśród wspomnianych wyżej podmiotów,
- wykonuje wyłącznie działalność związaną z gospodarowaniem opakowaniami i odpadami opakowaniowymi oraz organizowaniem i prowadzeniem systemu kaucyjnego,
- realizuje określone w ustawie obowiązki, a dochody przeznacza wyłącznie na cele statutowe,
- posiada kapitał zakładowy w wysokości co najmniej 5 mln zł,
- uzyskała specjalne zezwolenie na prowadzenie systemu kaucyjnego w Polsce (wydane przez ministra właściwego ds. klimatu).
Każdy podmiot reprezentujący może stworzyć własny system kaucyjny. W praktyce możliwe jest więc występowanie kilku, a nawet kilkunastu takich systemów w Polsce (w których udział będą brać różni producenci napojów i inni przedsiębiorcy).
Głównym zadaniem podmiotu reprezentującego jest utworzenie i zarządzanie systemem kaucyjnym. Odpowiada on m.in. za:
- zapewnienie wynikających z ustawy poziomów selektywnego zbierania opakowań i odpadów opakowaniowych,
- odbieranie opakowań i odpadów opakowaniowych ze sklepów oraz innych punktów zbiórek,
- transport opakowań (np. oczyszczonych szklanych butelek) do wprowadzających produkty w opakowaniach,
- transport odpadów (np. uszkodzonych butelek) do zakładów przetwarzania odpadów.
Podmiot reprezentujący jest także zobowiązany m.in. do składania stosownych sprawozdań w BDO w imieniu wprowadzających, uczestniczących w jego systemie.
Problemy i wyzwania po pierwszych miesiącach funkcjonowania systemu kaucyjnego
Pomimo jasno określonych celów środowiskowych, pierwsze miesiące funkcjonowania systemu kaucyjnego w Polsce ujawniły szereg problemów, które wpływają na jego skuteczność.
Jednym z najczęściej wskazywanych wyzwań jest niski poziom faktycznego zwrotu opakowań przez część konsumentów. W praktyce znacząca grupa użytkowników końcowych nie oddaje opakowań objętych kaucją, traktując ją jako element ceny produktu, a nie kwotę podlegającą odzyskaniu. Dotyczy to w szczególności opakowań o niskiej wartości jednostkowej, takich jak butelki PET czy puszki, gdzie motywacja finansowa do zwrotu bywa niewystarczająca.
Konsekwencją tego zjawiska jest fakt, że znaczna część pobranych kaucji nie wraca do konsumentów, lecz pozostaje w systemie, w tym po stronie operatorów (podmiotów reprezentujących). Formalnie środki te powinny być przeznaczane na finansowanie funkcjonowania systemu, w tym logistyki i recyklingu.
Dodatkowo system w obecnym kształcie bywa oceniany jako mało intuicyjny dla konsumentów. Ograniczona dostępność punktów zwrotu w niektórych lokalizacjach, awaryjność automatów zwrotnych, różnice w zasadach przyjmowania opakowań przez poszczególne sklepy czy brak jednolitej informacji powodują, że część użytkowników rezygnuje ze zwrotu już na etapie próby oddania opakowania.
Wątpliwości budzi również sposób funkcjonowania części tzw. butelkomatów. W wielu sklepach urządzenia nie zwracają kaucji w formie gotówki, lecz generują bony do wykorzystania wyłącznie w sklepie, w którym dokonano zwrotu opakowań. Aby otrzymać środki pieniężne konsument musi dodatkowo udać się do punktu obsługi klienta.
Takie rozwiązanie, choć technicznie dopuszczalne, może być postrzegane jako nie w pełni intuicyjne i ograniczające swobodę dysponowania zwracaną kaucją. W praktyce rodzi to pytania o zgodność z założeniem prostego i powszechnie dostępnego mechanizmu zwrotu środków, który miał stanowić jedną z podstawowych zalet systemu kaucyjnego.
Kwestia efektywności środowiskowej
Z perspektywy efektywności środowiskowej pojawiają się również głosy, że system nie w pełni realizuje zakładane cele, jeśli istotna część opakowań nie trafia do obiegu kaucyjnego, a jednocześnie konsumenci faktycznie ponoszą ekonomiczny ciężar kaucji, której nie odzyskują. W takim modelu kaucja przestaje pełnić funkcję bodźca proekologicznego, a zaczyna być postrzegana jako quasi-opłata, co podważa społeczną akceptację systemu.
W efekcie, choć system kaucyjny stanowi istotny krok w kierunku zwiększenia poziomów zbiórki i recyklingu opakowań, jego dalsza skuteczność będzie w dużej mierze zależała od przede wszystkim:
- zwiększenia dostępności i niezawodności punktów zwrotu,
- uproszczenia zasad dla użytkowników końcowych,
- zapewnienia większej transparentności w zakresie rozliczania nieodebranych kaucji,
- realnego wzmocnienia motywacji konsumentów do udziału w systemie.
Nowelizacja z początku 2026 r.
Już po kilku miesiącach funkcjonowania systemu kaucyjnego – na początku 2026 r. – weszła w życie nowelizacja, zgodnie z którą w przypadku podmiotów wprowadzających produkty w wielorazowych opakowaniach szklanych na napoje, a także wprowadzających bezpośrednio produkty w opakowaniach na napoje, przystąpienie do systemu kaucyjnego utworzonego przez podmiot reprezentujący ma charakter dobrowolny do 31 grudnia 2028 r.
Oznacza to m.in., że obecnie funkcjonujące systemu zbiórki szklanych butelek, które powstały przed wprowadzeniem systemu kaucyjnego – np. po niektórych piwach – mogą funkcjonować w tej samej formie do końca 2028 r.
Oferujemy wsparcie dla podmiotów objętych systemem kaucyjnym– jeśli potrzebują Państwo pomocy w tym zakresie, zachęcamy do kontaktu.
