Czym jest model wspierania podejmowania decyzji?
24 marca 2025 r. pojawił się kolejny projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, który 12 grudnia 2024 r. skierowało do opiniowania Ministerstwo Sprawiedliwości. Niezmiennie najistotniejszą zmianą proponowaną przez nowelizację jest całkowite zniesienie instytucji ubezwłasnowolnienia oraz wprowadzenie w jej miejsce pakietu rozwiązań, które nazwano modelem wspierania podejmowania decyzji.
Model wspierania podejmowania decyzji – czym jest?
Jak informuje Ministerstwo, model wspierania podejmowana decyzji jest szeregiem relacji, praktyk i porozumień, mających pomóc osobom wymagającym asysty w zrozumieniu swojej sytuacji oraz dobraniu optymalnych rozwiązań przewidzianych ustawą. Chodzi o takie środki, które pozwolą im na bezpieczne podejmowanie istotnych decyzji.
Zmiany obejmą również osoby, które ze względu na swój stan są całkowicie pozbawione jakiejkolwiek decyzyjności.
Co jeszcze przewiduje projekt nowelizacji?
Projekt przewiduje wprowadzenie do polskiego systemu prawnego następujących rozwiązań:
- Instytucja kuratora wspierającego –którybędzie wspierał osobę potrzebującą pomocy w prowadzeniu wszelkich spraw, spraw określonego rodzaju albo poprzez doraźną pomoc w załatwieniu konkretnej sprawy. W tym wariancie osoba wspierana nie traci zdolności do czynności prawnych. Zakres oraz sposób wykonywania uprawnień kuratora określa sąd w odpowiednim postępowaniu.
- Instytucja kuratora reprezentującego – którybędzie posiadał kompetencje, by w ramach zakresu określonego przez sąd w odpowiednim postępowaniu, podejmować w imieniu osoby reprezentowanej prawnie wiążące decyzje. Osoba reprezentowana w tym określonym zakresie traci autonomię decyzyjną na rzecz kuratora.
- Umowa asysty prawnej –będzie aktem zawieranym pomiędzy osobą zlecającą asystę prawną oraz osobą przyjmującą obowiązki asystenta prawnego. Przedmiotem umowy będzie udzielanie faktycznego wsparcia w korzystaniu ze zdolności do czynności prawnych w zakresie określonym w jej treści. Do czynności objętych umową mogą przykładowo należeć: obecność przy podejmowaniu czynności prawnej, wyjaśnienie znaczenia czynności prawnej czy przekazanie oświadczenia woli osoby zlecającej asystę w jej obecności.
- Pełnomocnictwo rejestrowane – będzie umocowaniem udzielanym na wypadek, gdyby w przyszłości ze względu na stan zdrowia, mocodawca nie był w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem. Takie pełnomocnictwo będzie obejmować umocowanie do wszystkich czynności związanych z osobą i majątkiem mocodawcy (w tym do wyrażania zgody w kontekście świadczeń medycznych). Pełnomocnictwo rejestrowane będzie udzielane w formie aktu notarialnego i będzie podlegać wpisowi do specjalnego rejestru.
Co z osobami aktualnie ubezwłasnowolnionymi?
Pierwszą naturalną wątpliwością, która nasuwa się w związku z informacją o zniesieniu instytucji ubezwłasnowolnienia, jest oczywiście pytanie – co stanie się z osobami, które aktualnie pozostają częściowo lub całkowicie ubezwłasnowolnione?
Zgodnie z projektem ustawy, w momencie wejścia w życie ustawy osoby ubezwłasnowolnione z mocy prawa staną się osobami wspieranymi. W takich przypadkach dotychczasowy kurator stanie się tymczasowym kuratorem reprezentującym.
Po upływie 5 lat – na wniosek kuratora tymczasowego lub z mocy prawa – sąd zdecyduje, czy tymczasową kuratelę przekształcić w kuratelę z mocy ustawy (oraz jaki ma być jej ewentualny zakres).
Jak zaplanować nieprzewidywalne?
Planowane zmiany powinny zwrócić przede wszystkim uwagę wszystkich, którzy nie przemyśleli oraz nie uregulowali tego, co się stanie w sytuacji dowolnego zdarzenia losowego, które poskutkuje chociażby tymczasową niezdolnością do podejmowania decyzji.
Ta kwestia powinna zostać w szczególności rozważona przez osoby, które w ramach prowadzonej przez siebie działalności nie uregulowały zasad przekazania mocy decyzyjnej. Z takimi przypadkami spotykamy się np. w sytuacji, gdy w stanie tymczasowego braku świadomości znajduje się osoba prowadząca jednoosobową działalność gospodarczą, jedyny członek zarządu lub wspólnik spółki.
Paraliż decyzyjny, który wówczas następuje, może zaszkodzić nie tylko interesom osoby tymczasowo niezdolnej do podejmowania decyzji. Może również wpłynąć negatywnie np. na pracowników zatrudnionych w podmiocie, który został w ten sposób pozbawiony najistotniejszej warstwy zarządczej.
Dotychczasowe rozwiązanie takich sytuacji, jakim domyślnie była instytucja ubezwłasnowolnienia, już niedługo może przejść do historii. To spowoduje, że wszyscy powinniśmy się zastanowić nad konsekwencjami zdarzeń losowych oraz mechanizmami, które mogą nas zabezpieczyć przed ich negatywnymi konsekwencjami.
Ocena pomysłu zniesienia instytucji ubezwłasnowolnienia
Planowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości zmiany w zaproponowanym kształcie powinniśmy przyjąć z umiarkowanym optymizmem. Wpływa na to fakt, że instytucja ubezwłasnowolnienia w praktyce była długotrwałą i trudną procedurą. Nie rozwiązywała więc realnych problemów tu i teraz.
Obecnie funkcjonujące rozwiązania powodują, że postępowania w przedmiocie ubezwłasnowolnienia trwają od kilku miesięcy (w przypadku oczywistych, odpowiednio udokumentowanych spraw) do nawet kilku lat (w przypadku najbardziej skomplikowanych stanów faktycznych). Nie możemy zresztą zapominać o przypadkach, w których sąd w ogóle odmawia ubezwłasnowolnienia, co stawia osobę wymagająca wsparcia oraz jego najbliższych w bardzo trudnej sytuacji.
Przewlekłość oraz niepewność tego procesu powodują, że traci on swoją podstawową funkcję, która powinna polegać na sprawnym przejęciu władzy decyzyjnej od osoby, która takiego wsparcia potrzebuje.
Rozwiązaniem, które takie ryzyko wyeliminuje, potencjalnie może stać się pełnomocnictwo rejestrowane. Sprawi ono, że pełnomocnik uzyska możliwość podejmowania decyzji w imieniu mocodawcy od razu, czyli z momentem wystąpienia okoliczności, które powodują, że mocodawca pozostaje w stanie uniemożliwiającym mu podejmowanie decyzji.
Kiedy projekt wejdzie w życie?
Zgodnie z informacjami przekazanymi przez MS, ustawa przewidująca wprowadzenie modelu wspierania podejmowania decyzji powinna zostać ogłoszona jeszcze w tym roku. Oznacza to, że zmiany weszłyby w życie w 2026 r. (po upływie 12 miesięcy od ogłoszenia).
Projekt w dalszym ciągu znajduje się na etapie opiniowania. O zmianach etapu legislacyjnego lub treści projektu będziemy informować na bieżąco. W razie jakichkolwiek pytań, zachęcamy do kontaktu.
