Co zakłada nowa ustawa o układach zbiorowych?
Polska jest jednym z krajów Unii Europejskiej, w których tzw. wskaźnik zasięgu rokowań zbiorowych jest najniższy (szacuje się, że jest to ok. 15%). Zmienić ma to ustawa o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych, która weszła w życie 13 grudnia 2025 r. Jakie są jej kluczowe założenia?
Czym są układy zbiorowe pracy?
Układy zbiorowe pracy (UZP) to rodzaj dobrowolnych porozumień zawieranych w drodze rokowań pomiędzy pracodawcą a reprezentowanymi przez związki zawodowe pracownikami. W ramach układów zbiorowych pracy można ustalić np. odmienne warunki pracy niż zawarte w przepisach prawa pracy – pod warunkiem że nie będą mniej korzystne dla pracowników, niż te wynikające z przepisów. Zasada korzystności to niezmienny fundament ochrony pracownika, który ustawodawca zachował pomimo zmian w przepisach dotyczących UZP.
4 najważniejsze regulacje w nowych przepisach o układach zbiorowych
Ustawa o układach zbiorowych wprowadza nowe zasady zawierania układów zbiorowych pracy oraz porozumień zbiorowych. Celem zmian jest przede wszystkim ułatwienie zawierania UZP, a tym samym zachęcenie pracodawców do ich podpisywania. Jakie rozwiązania mają pomóc w realizacji tych założeń?
1. Krajowa Ewidencja Układów Zbiorowych Pracy (KEUZP)
Nowa ustawa wprowadza pełną cyfryzację zgłaszania układów poprzez utworzenie centralnego rejestru układów – KEUZP. Zamiast rejestrowania układów, przewidziana jest więc ich ewidencja. Jest to jedna z największych nowości wprowadzonych nowymi przepisami i ma na celu skrócenie procedur.
Dotychczas rejestracja UZP była poprzedzona weryfikacją układu przez organ go rejestrujący. To znacznie wydłużało proces rejestracji, a w konsekwencji datę, od której mógł obowiązywać UZP. Po zmianie przepisów układ zacznie obowiązywać w ustalonym przez strony terminie (ale nie wcześniej niż od dnia jego prawidłowego zgłoszenia do nowego rejestru). Co ważne, na etapie zgłoszenia nie będzie jednak przeprowadzania weryfikacja zgodności postanowień układu z prawem.
Nowością jest również to, że do KEUZP zgłaszane będą nie tylko układy zbiorowe pracy, ale także inne porozumienia zbiorowe zawierane przez pracodawców z organizacjami związkowymi (np. porozumienie o pracy zdalnej) – co stanowi istotną zmianę.
KEUZP ma powstać w trakcie 2 lat. Niemniej już od wejścia w życie ustawy będą obowiązywały pewne uproszczenia w zgłaszaniu układów (kluczowe informacje dotyczące układów będą zgłaszane drogą elektroniczną do ministra właściwego do spraw pracy).
2. Zmiany w procedurze zawierania układów zbiorowych
Reforma wprowadza też pewne zmiany na etapie zawierania układów – choć mają one raczej charakter porządkujący.
Przede wszystkim pracodawcy zobowiązani są do podjęcia rokowań (co nie jest równoznaczne z zawarciem samego układu), gdy organizacja związkowa zgłosi takie żądanie.
Zawarcie układu następuje w drodze rokowań. Aby usprawnić ten proces, przepisy przewidują m.in.:
- obowiązek prowadzenia rokowań w dobrej wierze i z poszanowaniem interesów drugiej strony (co akurat nie jest nowością);
- możliwość korzystania przez strony z mediatora już na etapie rokowań;
- konieczność przekazania przez pracodawców organizacjom informacji o swojej sytuacji ekonomicznej, niezbędnych do prowadzenia rokowań.
Nowa ustawa rozszerza też katalog osób, dla których zawierane są UZP (układy mogą obejmować też np. zleceniobiorców). Sam układ może być zawarty zarówno na czas określony, jak i nieokreślony.
Odmowa podjęcia rokowań czy nieprzekazywanie wymaganych zgodnie z przepisami informacji związkom może być karane jako wykroczenie grożące grzywną, a nawet ograniczeniem wolności.
3. Otwarty katalog spraw regulowanych w układach zbiorowych
Nowa ustawa pozwala na regulowanie w układach nie tylko klasycznych elementów stosunku pracy, ale także kwestii takich jak:
- work-life balance;
- przeciwdziałanie mobbingowi i innym niepożądanym zjawiskom;
- rozwiązania antydyskryminacyjne i równościowe;
- BHP, w tym zagrożenia psychospołeczne;
- zarządzanie wiekiem i aktywne starzenie.
Otwarcie układów na obszary miękkiej polityki HR ma umożliwić organizacjom regulowanie złożonych procesów, których ustawodawca nie jest w stanie szybko i precyzyjnie ująć w przepisach.
4. Nowe uprawnienia sądów pracy
W KEUZP będą ewidencjonowane tylko układy, bez wcześniejszego sprawdzania ich zgodności z prawem. Przepisy wprowadzają jednak możliwość ustalenia zgodności z prawem układów przez sądy pracy. W takiej sytuacji sąd zbada zgodność UZP z przepisami prawa pracy niezależnie od zakresu wniosku.
Wniosek do sądu o zbadanie zgodności układu z prawem będzie mógł złożyć m.in. każdy pracownik, osoba wykonująca pracę zarobkową, związek zawodowy lub pracodawca objęty układem, a także inspektor pracy lub prokurator.
Czy reforma ustawy o układach zbiorowych zwiększy ich popularność na polskim rynku pracy?
Reforma ma dać impuls do rozwoju dialogu społecznego w Polsce. Czas pokaże, na ile sama zmiana przepisów faktycznie zachęci strony do zawierania układów. Na razie (po 2 miesiącach od wejścia w życie nowych przepisów) nie widać dużego wzmożenia w tym obszarze.
Z perspektywy pracodawców przepisy mają raczej charakter porządkujący czy też wyjaśniający niektóre kwestie. Brakuje jednak nadal elementów stanowiących realną zachętę do zawierania UZP – jak np. możliwość uregulowania pewnych elementów mniej korzystnie niż w obowiązujących przepisach prawa pracy (choćby czasowo). Niemniej z całą pewnością pracodawcy mogą oczekiwać, że ze strony społecznej zaczną pojawiać się żądania rozpoczęcia rokowań.
