Transgraniczne przemieszczanie odpadów – najważniejsze zasady i zmiany
21 maja 2026 r. w większości rozpocznie okres stosowania Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1157 dotyczące przemieszczania odpadów[1]. Zastąpi ono dotychczasowe przepisy, które były oparte na rozporządzeniu (WE) nr 1013/2006. Równolegle w Polsce trwają prace nad Projektem ustawy o transgranicznym przemieszczaniu odpadów[2]. Jej celem jest dostosowanie krajowych procedur oraz kompetencji organów do unijnych regulacji. Jakie zmiany przewidują nowe przepisy?
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1157 – najważniejsze informacje
Rozporządzenie 2024/1167 określa zasady transgranicznego przemieszczania odpadów, w tym:
- przemieszczanie ich między państwami członkowskimi (z tranzytem przez państwa trzecie lub bez),
- przywóz do UE i wywóz poza UE,
- tranzyt przez terytorium UE w drodze z lub do państw trzecich.
Celem nowych przepisów jest nie tylko uporządkowanie procedur, lecz także lepsza ochrona środowiska i zdrowia ludzi oraz ograniczenie negatywnych skutków przemieszczania odpadów.
Procedura zgłoszeniowa
Obowiązek obejmie/ dotyczy zgłaszającego, którym – w zależności od okoliczności – może być:
- pierwotny wytwórca odpadów,
- nowy wytwórca,
- podmiot zbierający,
- dealer lub broker działający w ich imieniu,
- wyjątkowo także posiadacz odpadów.
Odpady, których status trudno jednoznacznie określić, będą automatycznie objęte obowiązkiem zgłoszeniowym. Jest to nowe rozwiązanie, które ma zapobiec nadużyciom.
Obowiązki dokumentacyjne
Rozporządzenie przewiduje rozbudowane obowiązki dokumentacyjne w przypadku procedury zgłoszeniowej. Zgłaszający musi przedłożyć:
- dokument zgłoszenia oraz dokument przesyłania,
- i – w zależności od sytuacji – szereg informacji i dokumentów wskazanych w załącznikach do rozporządzenia.
Kluczowe znaczenie ma również obowiązek zawarcia umowy pomiędzy zgłaszającym a odbiorcą (lub prowadzącym instalację), obejmującej m.in. zobowiązania na wypadek, gdyby przemieszczanie, odzysk lub unieszkodliwienie nie mogły zostać zrealizowane zgodnie z planem albo okazały się nielegalne. Dodatkowo przemieszczanie objęte obowiązkiem zgłoszenia musi być zabezpieczone gwarancją finansową.
Możliwe jest złożenia tzw. zgłoszenia ogólnego, obejmującego większą liczbę przemieszczeń, jeżeli dotyczą one odpadów o podobnych właściwościach fizycznych i chemicznych, przemieszczanych z tego samego miejsca do tego samego odbiorcy i tej samej instalacji.
Po wyrażeniu zgody przez właściwe organy uczestnicy przemieszczania muszą wypełnić dokument przesyłania, a zgłaszający ma obowiązek przekazać właściwym organom i pozostałym uczestnikom informacje o planowanej dacie przemieszczania co najmniej na dwa dni robocze przed jego rozpoczęciem.
Podczas transportu dokumenty powinny być dostępne elektronicznie, a instalacja przyjmująca odpady musi potwierdzić ich przyjęcie w terminie dwóch dni roboczych. Następnie instalacja prowadząca ostateczny odzysk lub unieszkodliwienie przekazuje zaświadczenie potwierdzające wykonanie danej operacji – możliwie najszybciej, nie później niż 30 dni po jej realizacji i nie później niż w terminie roku od przyjęcia odpadów.
Uproszczone zasady przemieszczania odpadów
Podobnie jak ma to miejsce obecnie przewidziano także uproszczony reżim przemieszczania dla części odpadów (np. objętych załącznikiem III oraz IIIB do rozporządzenia a także przeznaczonych do badań laboratoryjnych), oparty na tzw. ogólnych wymogach w zakresie informowania.
Podmiot organizujący takie przemieszczanie musi zadbać o przekazanie wymaganych informacji w formularzu z załącznika VII Rozporządzenia 2024/1157, zazwyczaj w formie elektronicznej, jeszcze przed rozpoczęciem transportu. Odbiorca i instalacja odzysku muszą następnie potwierdzić przyjęcie odpadów oraz wykonanie odzysku. Jest to nowość w stosunku do dotychczas obowiązujących przepisów.
Rozporządzenie wymaga też, aby odpady trafiały wyłącznie do odpowiednio uprawnionej instalacji odzysku oraz aby między organizującym przemieszczanie a odbiorcą została zawarta umowa dotycząca odzysku odpadów.
Inne obowiązki i mechanizmy przewidziane w rozporządzeniu 2024/1157
Rozporządzenie 2024/1157 ustanawia również szereg innych rozwiązań:
- przewidziano elektroniczny obieg dokumentów i informacji, co oznacza odejście od tradycyjnego, papierowego modelu obsługi przemieszczeń – jest to główna i zasadnicza zmiana organizacyjna. Rejestracja do systemu DIWASS rozpoczęła się 21 kwietnia 2026 r. Od maja 2026 r. w większości przypadków[3] cały proces notyfikacji będzie odbywał się w tym systemie;
- w toku przemieszczania odpady nie mogą być mieszane z innymi odpadami, substancjami ani przedmiotami;
- dokumentacja związana z przemieszczaniem musi być przechowywana przez co najmniej pięć lat;
- szczególne znaczenie mają również przepisy dotyczące sytuacji, w których przemieszczanie nie może zostać zrealizowane zgodnie z planem albo ma charakter nielegalny. W takich przypadkach rozporządzenie szczegółowo reguluje obowiązek odbioru odpadów, możliwość ich alternatywnego odzysku lub unieszkodliwienia oraz zasady ponoszenia związanych z tym kosztów.
Najważniejsze informacje o projekcie polskiej ustawy o transgranicznym przemieszczaniu odpadów
W uzasadnieniu projektu wskazano, że obecna ustawa o międzynarodowym przemieszczaniu odpadów nie reguluje wszystkich kwestii potrzebnych do wykonywania nowych przepisów unijnych, dlatego zdecydowano się na jej zastąpienie. Kluczowe zmiany obejmują następujące obszary:
Właściwość organów
Tak jak dotychczas - centralną rolę w krajowym systemie będzie pełnił Główny Inspektor Ochrony Środowiska. To GIOŚ ma wykonywać obowiązki właściwego organu oraz obowiązki wynikające z rozporządzenia 2024/1157 i przepisów wykonawczych. Projekt przewiduje też wyraźną współpracę GIOŚ m.in. z Policją, KAS czy Strażą Graniczną.
Cyfryzacja procesów
Projekt przewiduje, że wnoszenie, sporządzanie, przekazywanie i wymiana dokumentów oraz informacji mają odbywać się za pośrednictwem centralnego systemu DIWASS. Dla podmiotów krajowych określono zasady identyfikacji w systemie.
Wydawanie decyzji dotyczących przemieszczania odpadów
Kluczowe decyzje dotyczące transgranicznego przemieszczania odpadów będzie wydawał GIOŚ. W sprawach tranzytu przez terytorium Polski możliwa będzie także tzw. milcząca zgoda. Jeżeli GIOŚ nie wniesie sprzeciwu w ustawowym terminie, sprawa zostanie uznana za załatwioną zgodnie ze zgłoszeniem.
Przed wydaniem decyzji GIOŚ będzie mógł dodatkowo zwrócić się np. do WIOŚ czy właściwego organu wydającego zezwolenia odpadowe, o informacje dotyczące zgodności działalności odbiorcy lub prowadzącego przetwarzanie z przepisami, wcześniejszych naruszeń i ewentualnych przesłanek do sprzeciwu albo odmowy zgody.
Projekt przewiduje również możliwość cofnięcia zgody przez GIOŚ, np. w razie wygaśnięcia gwarancji finansowej czy niezgodnego z treścią zgłoszenia składu odpadów.
GIOŚ będzie także odpowiedzialny za wydawanie zezwoleń wstępnych dla instalacji odzysku. Organ będzie zobowiązany do publikowania na swojej stronie listy zezwoleń wstępnych. Jednocześnie zezwolenie wstępne będzie mogło zostać cofnięte bez odszkodowania, jeśli wystąpią określone przesłanki np. nieprawdziwość danych przekazanych we wniosku.
Zakazy
Projektodawca przewiduje zakaz przemieszczania na terytorium Polski odpadów w celu unieszkodliwiania[4] oraz zakaz przywozu do Polski odpadów komunalnych i odpadów pochodzących z przetworzenia odpadów komunalnych, z wyjątkiem odpadów zebranych selektywnie przeznaczonych do recyklingu.
Projekt dopuszcza możliwość ograniczenia przywozu do Polski wybranych odpadów przeznaczonych do odzysku innego niż recykling lub przygotowanie do ponownego użycia, jeżeli będzie to potrzebne dla ochrony krajowego systemu gospodarowania odpadami. Szczegółowy zakres tych ograniczeń ma określać właściwe rozporządzenie.
Gwarancje finansowe
Gwarancje zgodnie z projektem mają przyjmować formę gwarancji bankowej, gwarancji ubezpieczeniowej albo depozytu pieniężnego. Ich celem będzie zabezpieczenie kosztów, które mogą powstać przy przemieszczeniu niezrealizowanym zgodnie z planem albo przy przemieszczeniu nielegalnym.
Wysokość gwarancji finansowej jest iloczynem ilości odpadów oraz sumy kosztów transportu odpadów, odzysku lub unieszkodliwiania oraz magazynowania przez okres 90 dni.
Przejścia graniczne
Projekt zakłada, że transgraniczne przemieszczanie odpadów – poza obrotem wewnątrz Unii Europejskiej – będzie mogło odbywać się wyłącznie przez wyznaczone przejścia graniczne. Ich listę w drodze rozporządzenia określi minister właściwy do spraw wewnętrznych.
Administracyjne kary pieniężne
Projektowana ustawa przewiduje rozbudowany system administracyjnych kar pieniężnych, którego celem jest zdyscyplinowanie wszystkich uczestników transgranicznego przemieszczania odpadów.
Najsurowiej mają być sankcjonowane przypadki nielegalnego przemieszczania odpadów – w zależności od roli danego podmiotu kary mają wynosić od 30 000 zł do 1 000 000 zł albo od 50 000 zł do 1 000 000 zł.
Niższe, ale nadal istotne sankcje przewidziano m.in. za:
- niewykonanie decyzji lub wezwania organu,
- naruszenia warunków zgody,
- braki w dokumentacji,
- przekroczenie dopuszczalnej ilości lub liczby przemieszczeń,
- uchybienia po stronie odbiorcy, prowadzącego przetwarzanie, przewoźnika czy podmiotu przechowującego odpady.
Ich wysokość waha się w przedziałach od 10 000 zł do 100 000 zł albo od 10 000 zł do 200 000 zł.
Administracyjne kary pieniężne ma wymierzać wojewódzki inspektor ochrony środowiska.
Przygotowanie do zmian w transgranicznym przemieszaniu odpadów
Zmian będzie wiele, dlatego przedsiębiorcy uczestniczący w transgranicznym przemieszczaniu odpadów powinni jak najszybciej rozpocząć przygotowania.
W pierwszej kolejności przedsiębiorstwo powinno zidentyfikować wszystkie strumienie odpadów objęte transgranicznym przemieszczaniem oraz zweryfikować ich klasyfikację, kierunki transportu i status odbiorców w świetle nowego rozporządzenia. Następnie warto zaktualizować procedury wewnętrzne i umowy z kontrahentami, w szczególności pod kątem nowych wymogów notyfikacyjnych, cyfryzacji obiegu dokumentów i zaostrzonej odpowiedzialności za legalność przemieszczania odpadów. Na końcu kluczowe jest przeszkolenie zespołów operacyjnych i compliance oraz przygotowanie się na kontrole i nowe obowiązki sprawozdawcze, które będą stosowane od 2026 r.
Jeśli potrzebują Państwo wsparcia w tym lub innym zakresie związanym z przewozem odpadów, zachęcamy do kontaktu. Wspieramy przedsiębiorstwa na każdym etapie – od analizy obowiązków, przez wdrożenie odpowiednich procedur, po bieżące monitorowanie zmian w przepisach.
[1] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:02024R1157-20250109
[2] https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12407554/katalog/13189261#13189261
[3] Główny Inspektor Ochrony Środowiska informuje, że w okresie od 21 maja do 31 grudnia 2026 r. będzie dopuszczał sporządzanie i przekazywanie dokumentów wymaganych zgodnie z art. 18 rozporządzenia (UE) 2024/1157 w formie papierowej, poza systemem DIWASS.
[4] W procesach określonych jako D1 do D15 załącznika nr 2 do ustawy o odpadach
