Obrót towarami podwójnego zastosowania – strategiczny filar przyszłości przemysłu militarnego i cywilnego
Obrót towarami podwójnego zastosowania to jednocześnie jedna z najszybciej rozwijających się obecnie gałęzi biznesu, jak i obszar najbardziej czuły na dynamicznie zmieniającą się sytuację geopolityczną regionu. W jaki sposób przedsiębiorcy powinni poruszać się po rynku tego typu produktów, jeśli chcą rozpocząć lub rozszerzyć działalność w tym zakresie? Kiedy i jakie zezwolenie należy uzyskać, aby było to możliwe? Jakie są kary dla podmiotów, które nie stosują regulacji? Odpowiadamy na te i inne ważne pytania.
Podstawa prawna oraz podstawowe pojęcia
Towary podwójnego zastosowania (dual-use goods) to produkty, technologie oraz oprogramowanie, które mogą być wykorzystywane zarówno w celach cywilnych, jak i wojskowych.
Przykładowo, zaawansowane układy scalone mogą służyć jednocześnie do budowy smartfonów, jak również do sterowania dronami bojowymi. Ich obrót jest ściśle regulowany, ponieważ niekontrolowane wykorzystanie może prowadzić do zagrożeń dla bezpieczeństwa międzynarodowego, w tym do produkcji broni masowego rażenia.
W przypadku polskich podmiotów główne akty prawne regulujące obrót towarami dual-use to Rozporządzenie (UE) 2021/821[1] oraz Ustawa z 29 listopada 2000 r.[2]
Klasyfikacja towarów dual-use
Towary dual-use są klasyfikowane w 10 kategoriach technicznych:
- Materiały, instalacje i urządzenia jądrowe
- Materiały specjalne i związane z nimi urządzenia
- Przetwarzanie materiałów
- Elektronika
- Komputery
- Telekomunikacja i ochrona informacji
- Czujniki i lasery
- Nawigacja i awionika
- Urządzenia okrętowe
- Kosmonautyka, aeronautyka, napęd
Każda kategoria dzieli się na grupy: A (systemy, urządzenia i części składowe), B (urządzenia testujące, kontrolne i produkcyjne), C (materiały), D (oprogramowanie), E (technologia).
Przykłady towarów podwójnego zastosowania
Wśród towarów podwójnego zastosowania można wyróżnić m.in.:
- systemy noktowizyjne,
- routery Wi-Fi,
- tokarki,
- łożyska,
- sprzęt kryptograficzny,
- lasery,
- drony,
- substancje chemiczne.
Jakie są rodzaje zezwoleń na obrót towarami dual-use?
Obrót produktami podwójnego zastosowania wymaga uzyskania określonych zezwoleń. Opisujemy je poniżej – wraz z kluczowymi informacjami o warunkach ich pozyskiwania.
1. Zezwolenie indywidualne (tzw. individual export authorization)
Jest ono najbardziej szczegółowe i spersonalizowane. 4 rzeczy, które warto wiedzieć o tym typie zezwolenia:
- Dotyczy ono eksportu konkretnego towaru do jednego określonego odbiorcy w danym państwie.
- Jest wydawane przez organ krajowy – w Polsce: Ministerstwo Rozwoju i Technologii (MRiT).
- Obowiązuje przez określony czas (nie dłużej niż rok).
- Wymaga szczegółowej dokumentacji (w tym informacji, takich jak: opis towaru, kraj przeznaczenia, odbiorca końcowy).
Zezwolenie indywidualne na obrót towarami dual-use stosuje się, gdy:
- nie ma zastosowania zezwolenie generalne,
- zrealizowana ma być jednostkowa transakcja.
2. Zezwolenie globalne (global export authorization)
Jest to zezwolenie przyznawanedla jednego eksportera na wielokrotne wysyłki określonych towarów. Najważniejsze informacje:
- Zezwolenie dotyczy eksportu wielu towarów do wielu odbiorców w określonych krajach (muszą być one wymienione we wniosku).
- Jest wydawane przez MRiT.
- Obowiązuje przez określony czas (nie dłużej niż 3 lata).
- Eksporter musi prowadzić szczegółową ewidencję obrotu.
Zezwolenie globalne na obrót towarami podwójnego zastosowania stosuje się, gdy:
- nie ma zastosowania zezwolenie generalne,
- podmiot prowadzi stałą współpracę z wieloma partnerami w określonych krajach.
3. Unijne generalne zezwolenie na wywóz
Jest ono ustanowione przez Unię Europejską i dostępne dla wszystkich eksporterów spełniających określone warunki, a ponadto:
- Ma charakter ogólny i otwarty – nie trzeba składać wniosku o jego wydanie, ale trzeba zgłosić fakt korzystania z niego do MRiT.
- Obejmuje określone kategorie towarów i kraje (np. Australia, Japonia, Kanada, USA, Norwegia, Szwajcaria).
- Nie wymaga każdorazowego wnioskowania (obowiązuje tu uproszczona procedura).
Przykłady zezwoleń generalnych UE:
- EU001 – eksport do krajów partnerskich na towary z załącznika nr I,
- EU002 – eksport Argentyny, RPA, Turcji oraz Korei Południowej,
- EU003 – wywóz po naprawie / wymianie.
4. Krajowe zezwolenie generalne (Polska)
Ten typ zezwolenia:
- dotyczy obrotu określonymi towarami do wybranych państw.
- jest wydawany przez MRiT.
- jest udzielany dla krajów, podmiotów i konkretnych towarów o znaczeniu strategicznym, które określono w Rozporządzeniu MRiT[3].
- ma poszczególne podtypy, formułowane przez Rozporządzenie, które może określać dodatkowe warunki dotyczące odbiorcy, użytkownika końcowego lub celu wywozu. Chodzi np. o wymóg, by odbiorca był częścią sił zbrojnych UE, a celem wywozu były działania, takie jak pokazy, testy, wystawy czy konserwacja.
Jak rozpocząć obrót towarami podwójnego zastosowania?
Rozpoczęcie obrotu towarami dual-use to proces wieloetapowy, który poprzedza szereg działań, takich jak m.in.:
- Identyfikacja towaru – sprawdzenie, czy towar, technologia lub oprogramowanie znajdują się w wykazie towarów podwójnego zastosowania (w tym ocena potencjalnego użycia klauzuli catch-all).
- Analiza celu i odbiorcy – weryfikacja końcowego użytkownika / kraju docelowego, ewentualnie embarg na kierunku eksportowym i przeznaczenia towaru.
- Uzyskanie zezwolenia – zgromadzenie wymaganej dokumentacji i zawnioskowanie o właściwe zezwolenie (bądź skorzystanie z odpowiedniego zezwolenia generalnego).
- Przestrzeganie warunków zezwolenia – realizacja transakcji zgodnie z zakresem i warunkami zezwolenia (m.in. ilość, odbiorca, przeznaczenie).
- Prowadzenie ewidencji – dokumentowanie każdej transakcji (m.in. opisy towaru, ilości, daty obrotu) i przechowywanie jej przez 5 lat.
Jakie sankcje grożą za naruszenie przepisów dotyczących obrotu towarami dual-use?
Dokonywanie obrotu towarami podwójnego zastosowania bez ważnego zezwolenia może się wiązać z dotkliwymi karami – w przypadku:
- osób fizycznych – pozbawienia wolności w wymiarze od roku do 10 lat,
- osób prawnych – organ może nałożyć karę pieniężną w wysokości do 200 000 zł.
Regulacje dotyczące obrotu towarami podwójnego zastosowania pełnią kluczową rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa narodowego i międzynarodowego. Ich przestrzeganie chroni przed nielegalnym transferem technologii, które mogą zostać wykorzystane w celach militarnych lub terrorystycznych.
Z perspektywy przedsiębiorców oznacza to co prawda konieczność ścisłego przestrzegania procedur, ale jednocześnie gwarantuje legalność działalności i buduje zaufanie na rynku międzynarodowym.
Produkty dual-use szansą na rozwój biznesu
Podsumowując, każdy przedsiębiorca, który planuje rozszerzenie prowadzonej działalności o obrót towarami podwójnego zastosowania lub zamierza rozpocząć działalność obejmującą ten obszar, powinien w pierwszej kolejności szczegółowo przeanalizować przywołane regulacje. Następnie na tej podstawie należy odpowiednio zaplanować strukturę i procesy swojej firmy.
Odpowiednie przygotowanie – od oceny klasyfikacji towarów, przez procedury wewnętrznej kontroli, aż po prawidłowe ukształtowanie łańcucha dostaw – jest kluczowe, aby spełnić wszystkie wymogi prawne i uniknąć istotnych ryzyk.
Jeśli potrzebują Państwo wsparcia w tym zakresie lub w jakichkolwiek kwestiach związanych z wprowadzeniem do obrotu towarów o znaczeniu strategicznym, zachęcamy do kontaktu.
[1] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/821 z dnia 20 maja 2021 r. ustanawiające unijny system kontroli wywozu, pośrednictwa, pomocy technicznej, tranzytu i transferu produktów podwójnego zastosowania
[2] Ustawa z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa Państwa, a także dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa
[3] Rozporządzenie Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 6 lipca 2022 r. w sprawie krajowego zezwolenia generalnego
